Những loại thực phẩm nào tốt cho bệnh nhân ung thư và những loại thực phẩm nào nên tránh?

Khi nói đến bệnh ung thư, dinh dưỡng là một trong những yếu tố quan trọng nhất đối với sức khỏe tổng thể của bệnh nhân. Điều này là do chế độ ăn uống và dinh dưỡng đóng vai trò thiết yếu trong quá trình hồi phục và có thể mang lại lợi ích đặc biệt trong thời gian điều trị hóa trị, liệu pháp nhắm mục tiêu, liệu pháp miễn dịch cũng như các lần tái khám.

Thật không may, nhiều bệnh nhân ung thư vẫn còn băn khoăn không biết nên áp dụng chế độ dinh dưỡng nào do nhận được những thông tin trái chiều từ người thân và bạn bè – dù họ có ý tốt – cũng như từ internet. Để giúp làm sáng tỏ phần nào sự nhầm lẫn này, chúng ta hãy cùng phân tích lý do tại sao dinh dưỡng lại quan trọng đến vậy đối với bệnh nhân ung thư và xác định những chất dinh dưỡng chính trong chế độ ăn uống của họ, vốn là yếu tố thiết yếu cho sức khỏe của họ.

Tác dụng phụ và những thách thức về dinh dưỡng trong quá trình điều trị ung thư

Nhưng trước hết, tại sao dinh dưỡng lại là một khía cạnh không thể bỏ qua đối với những bệnh nhân đang điều trị ung thư?

Các phương pháp điều trị ung thư, mặc dù rất cần thiết để tiêu diệt các tế bào ác tính, nhưng đáng tiếc là thường cũng ảnh hưởng đến cả các tế bào khỏe mạnh. Điều này có thể dẫn đến nhiều tác dụng phụ khác nhau, có khả năng gây khó khăn cho bệnh nhân trong việc ăn uống và hấp thu chất dinh dưỡng một cách hiệu quả, từ đó nhấn mạnh tầm quan trọng của chế độ dinh dưỡng hợp lý trong giai đoạn quan trọng này. Các tác dụng phụ từ các phương pháp điều trị như hóa trị cũng có thể làm xáo trộn thói quen ăn uống bình thường.

Các vấn đề thường gặp bao gồm:

• Mất cảm giác thèm ăn: Nhiều bệnh nhân nhận thấy cảm giác thèm ăn của họ giảm đi đáng kể.
• Thay đổi vị giác: Thực phẩm có thể có vị khác hoặc mất hoàn toàn hương vị.
• Các vấn đề về tiêu hóa: Táo bón và tiêu chảy có thể khiến việc ăn uống trở nên khó chịu.
• Khó chịu ở miệng: Cảm giác đau rát trong miệng hoặc cổ họng có thể khiến việc nuốt trở nên khó khăn.
• Buồn nôn và nôn: Những triệu chứng này có thể làm giảm cảm giác thèm ăn và dẫn đến sụt cân.
• Mệt mỏi: Mức năng lượng thấp có thể làm giảm động lực ăn uống.

Quản lý thói quen ăn uống và dinh dưỡng để giảm thiểu tác dụng phụ của điều trị

Việc đối phó với một số tác dụng phụ nêu trên là một thách thức lớn trong quá trình điều trị ung thư, nhưng những lựa chọn dinh dưỡng hợp lý có thể giúp giảm bớt những tác dụng phụ này.

Ví dụ, một số lời khuyên thực tế về chế độ ăn uống có thể giúp kiểm soát các tác dụng phụ thường gặp mà bệnh nhân hay gặp phải. Một số trong số đó bao gồm:

• Buồn nôn: Ăn nhiều bữa nhỏ trong ngày có thể giúp ổn định dạ dày. Hãy chọn những món ăn nhạt, không béo và nhấp từng ngụm nước lọc hoặc đồ uống thật lạnh suốt cả ngày để giảm bớt cảm giác buồn nôn.
• Nôn mửa: Nếu bị nôn mửa, điều quan trọng là phải để dạ dày được nghỉ ngơi đồng thời duy trì lượng nước cho cơ thể bằng cách uống từng ngụm nhỏ các loại nước trong suốt. Khi tình trạng đã ổn định, hãy từ từ bắt đầu ăn lại các loại thực phẩm nhạt như bánh mì nướng và bánh quy giòn.
• Táo bón: Hãy tăng lượng chất xơ bằng cách ăn trái cây, rau củ và ngũ cốc nguyên hạt. Uống nhiều nước và tập thể dục nhẹ nhàng đều đặn cũng có thể giúp hệ tiêu hóa hoạt động trơn tru.
• Tiêu chảy: Nên chọn các loại thực phẩm ít chất xơ và giàu tinh bột như gạo trắng và chuối. Tránh các món ăn cay, caffeine và các sản phẩm từ sữa nếu bị không dung nạp lactose.
• Mệt mỏi: Các loại thực phẩm giàu protein và carbohydrate phức hợp giúp cung cấp năng lượng bền vững. Nên ăn nhiều bữa nhỏ, thường xuyên để duy trì mức năng lượng.
• Mất cảm giác thèm ăn: Hãy thử các loại sinh tố và đồ uống xay giàu dinh dưỡng để bổ sung các vitamin và khoáng chất thiết yếu dưới dạng dễ uống hơn.
• Loét miệng: Thức ăn mềm và mát có thể làm dịu cơn đau do loét miệng. Nên tránh các loại thức ăn có tính axit, cay hoặc có kết cấu thô ráp vì chúng có thể gây kích ứng thêm.

Mỗi tác dụng phụ có thể đòi hỏi những điều chỉnh cụ thể trong chế độ ăn uống, vì vậy bạn nên thảo luận về các biện pháp này với chuyên gia y tế hoặc chuyên gia dinh dưỡng, những người có thể đưa ra lời khuyên phù hợp với nhu cầu riêng của bạn.

Vai trò của dinh dưỡng trong điều trị ung thư

Dinh dưỡng là một yếu tố cực kỳ quan trọng trong cuộc chiến chống ung thư. Một chế độ ăn uống cân bằng, giàu các vitamin và khoáng chất thiết yếu như vitamin A, C, D và E, kẽm, canxi, selen và magiê, có thể hỗ trợ cơ thể trong giai đoạn đầy thử thách này bằng cách:

• Hỗ trợ chức năng miễn dịch: Chế độ dinh dưỡng hợp lý giúp tăng cường hệ miễn dịch, hỗ trợ cơ thể chống lại nhiễm trùng và phục hồi nhanh chóng sau điều trị. Một hệ miễn dịch khỏe mạnh, được củng cố nhờ chế độ dinh dưỡng tốt, cũng ít bị nhiễm trùng và biến chứng hơn.
• Hỗ trợ quá trình hồi phục và chữa lành: Các chất dinh dưỡng giúp phục hồi các mô bị tổn thương do các phương pháp điều trị ung thư, góp phần giúp quá trình hồi phục diễn ra nhanh hơn và hoàn toàn hơn.
• Kiểm soát các tác dụng phụ: Ăn các loại thực phẩm phù hợp có thể giúp giảm bớt một số tác dụng phụ của quá trình điều trị, chẳng hạn như buồn nôn, mệt mỏi và chán ăn, như đã đề cập ở trên.
• Giúp duy trì sức mạnh và năng lượng: Các loại thực phẩm giàu dinh dưỡng cung cấp năng lượng cần thiết cho quá trình hồi phục và có thể giúp duy trì khối lượng cơ bắp cũng như sức mạnh thể chất.
• Giúp duy trì cân nặng hợp lý: Duy trì cân nặng hợp lý có thể ngăn ngừa các biến chứng sức khỏe khác và góp phần nâng cao sức khỏe tổng thể.
• Giảm phản ứng viêm: Các loại thực phẩm giàu chất chống oxy hóa và các chất dinh dưỡng khác có thể giúp giảm phản ứng viêm của cơ thể, từ đó thúc đẩy quá trình hồi phục diễn ra nhanh hơn.

Những loại thực phẩm nào tốt nhất cho bệnh nhân ung thư?

Có một số loại chất dinh dưỡng khác nhau đặc biệt có lợi cho bệnh nhân ung thư. Ví dụ, protein giúp tái tạo các tế bào bị tổn thương do xạ trị hoặc hóa trị, trong khi axit béo omega-3 giúp chống lại tình trạng viêm do khối u gây ra. Vitamin A và C tăng cường hệ miễn dịch, trong khi kẽm giúp bảo vệ cơ thể khỏi nhiễm trùng; magiê hỗ trợ thư giãn, từ đó có thể giảm mức độ căng thẳng; sắt giúp phòng ngừa thiếu máu; và các chất chống oxy hóa như beta-carotene chống lại các gốc tự do gây tổn thương tế bào.

1. Protein

Protein là thành phần thiết yếu cho quá trình tái tạo và phát triển của tế bào, do đó chúng đóng vai trò vô cùng quan trọng trong chế độ ăn uống của bất kỳ bệnh nhân ung thư nào. Protein có trong các loại thực phẩm như thịt nạc, trứng, các sản phẩm từ sữa và các loại đậu. Đối với những người gặp khó khăn khi nhai hoặc nuốt, sữa lắc protein và các loại thực phẩm bổ sung khác có thể là một lựa chọn phù hợp.

Các món ăn địa phương như súp bún cá thái lát cung cấp một lượng protein đáng kể, với khoảng 21,1g mỗi phần ăn. Ngoài protein, món ăn này còn cung cấp sự cân bằng giữa các chất dinh dưỡng thiết yếu khác, bao gồm 8,8g chất béo tổng cộng, 55,2g carbohydrate và 3,3g chất xơ, khiến nó trở thành một lựa chọn giàu dinh dưỡng.

2. Chất béo

Chất béo là nguồn năng lượng quan trọng đối với bệnh nhân ung thư đang điều trị hóa trị. Chất béo còn cung cấp các axit béo thiết yếu, giúp duy trì tính toàn vẹn của tế bào và hệ miễn dịch, đồng thời giảm viêm trong cơ thể. Các nguồn chất béo lành mạnh bao gồm quả bơ, các loại hạt, hạt giống và cá béo như cá hồi và cá thu.

Các món ăn địa phương cũng có thể góp phần vào việc bổ sung chất béo lành mạnh. Ví dụ, mỗi phần Mee Soto chứa 13g chất béo, trong đó có 5,4g chất béo bão hòa và 38mg cholesterol. Mặc dù việc chú ý đến lượng chất béo bão hòa tiêu thụ là rất quan trọng, nhưng Mee Soto vẫn có thể là một phần của chế độ ăn uống cân bằng.

3. Carbohydrate

Carbohydrate cung cấp năng lượng cho các tế bào trong toàn bộ cơ thể, cũng như các vitamin và khoáng chất rất quan trọng đối với sức khỏe. Các loại ngũ cốc nguyên hạt như yến mạch hay quinoa là những nguồn carbohydrate tuyệt vời, cùng với trái cây, rau củ và các loại đậu như đậu nành hay đậu lăng. Tất cả những thực phẩm này nên được đưa vào chế độ ăn của bệnh nhân ung thư trong quá trình họ điều trị hóa trị hoặc các phương pháp điều trị khác.

Ví dụ, cơm trà Thunder là một lựa chọn giàu dinh dưỡng, cung cấp một nguồn carbohydrate, protein và chất xơ dồi dào. Một phần ăn tiêu chuẩn chứa khoảng 430 calo, 10g chất béo, 42g carbohydrate, 18g protein và 5g chất xơ.

Đánh giá nhu cầu sử dụng thực phẩm chức năng trong quá trình điều trị ung thư

Khi nói đến vấn đề dinh dưỡng trong quá trình điều trị ung thư, người ta thường nghĩ ngay đến các loại thực phẩm chức năng. Nhưng liệu chúng có thực sự cần thiết không?

Không thể phủ nhận rằng việc điều trị ung thư có thể gây áp lực lớn lên cơ thể, đôi khi dẫn đến tình trạng thiếu hụt dinh dưỡng cụ thể mà chế độ ăn uống đơn thuần có thể không khắc phục được. Ví dụ, thiếu hụt vitamin D là tình trạng phổ biến ở bệnh nhân ung thư; loại vitamin này đóng vai trò quan trọng trong việc tăng cường hệ miễn dịch, giảm mệt mỏi và hỗ trợ sức khỏe xương — đặc biệt quan trọng đối với những người đang dùng thuốc steroid, vì họ có nguy cơ mất mật độ xương cao hơn. Trong một số trường hợp, bệnh ung thư hoặc quá trình điều trị cũng có thể cản trở khả năng hấp thu chất dinh dưỡng từ thức ăn của cơ thể. Trong những tình huống như vậy, bác sĩ có thể khuyên bạn dùng thực phẩm bổ sung đa vitamin và khoáng chất để giúp đáp ứng nhu cầu dinh dưỡng của bạn.

Mặc dù việc tự điều trị bằng các loại thực phẩm chức năng bán tự do có thể rất hấp dẫn, nhưng điều quan trọng là bạn phải tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa ung thư trước khi bổ sung bất kỳ loại thực phẩm chức năng nào vào chế độ điều trị của mình, đặc biệt là những loại mua mà không cần đơn thuốc. Họ có thể giúp đảm bảo rằng bất kỳ loại thực phẩm chức năng nào bạn đang cân nhắc đều an toàn và hiệu quả khi kết hợp với liệu pháp điều trị ung thư của bạn.

Các biện pháp phòng ngừa bệnh do thực phẩm gây ra trong quá trình điều trị ung thư

Ngoài việc tìm hiểu những loại thực phẩm tốt nhất cho bệnh nhân ung thư, việc biết cách xử lý và chế biến những thực phẩm này một cách an toàn cũng quan trọng không kém. Điều này càng trở nên cần thiết hơn bởi vì các phương pháp điều trị ung thư có thể làm suy yếu hệ miễn dịch của bạn, khiến bạn dễ mắc các bệnh do thực phẩm gây ra hơn.

Để giảm thiểu rủi ro này, việc tuân thủ nghiêm ngặt các quy định về vệ sinh an toàn thực phẩm là điều vô cùng cần thiết:

• Duy trì kiểm soát nhiệt độ: Để ngăn chặn vi khuẩn sinh sôi, việc duy trì nhiệt độ thích hợp cho thực phẩm là điều rất quan trọng. Hãy giữ thực phẩm nóng ở nhiệt độ nóng và thực phẩm lạnh ở nhiệt độ lạnh. Đối với thực phẩm đông lạnh, hầu hết đều an toàn để ăn, bao gồm cả trái cây và rau củ đông lạnh. Tuy nhiên, tốt nhất là nên tránh kem mềm và sữa chua đông lạnh được phân phối từ máy, vì những sản phẩm này có thể dễ bị nhiễm bẩn nếu máy không được khử trùng đúng cách.
• Rửa sạch kỹ lưỡng: Chà rửa kỹ tất cả các loại trái cây và rau củ dưới vòi nước trước khi ăn hoặc chế biến. Điều này đặc biệt quan trọng đối với những loại có bề mặt sần sùi, như dưa, hoặc những loại có vỏ, chẳng hạn như cam và bơ.
• Rã đông và nấu chín cẩn thận: Hãy rã đông thịt trong tủ lạnh hoặc lò vi sóng và nấu chín kỹ đến nhiệt độ khuyến nghị để đảm bảo tiêu diệt hết vi khuẩn.
• Khu vực chế biến riêng biệt: Nên sử dụng thớt riêng cho thịt và rau củ để tránh lây nhiễm chéo.
• Vệ sinh tay: Hãy rửa tay thật kỹ trước và sau khi chế biến thực phẩm, đặc biệt là thịt sống, gia cầm và cá.
• Kiểm tra xem sản phẩm đã được tiệt trùng chưa: Đảm bảo rằng sữa, nước ép và trứng đã được tiệt trùng để tránh các mầm bệnh có thể gây bệnh.
• Chọn thực phẩm đã nấu chín thay vì thực phẩm sống: Nên chọn các loại ngũ cốc đã nấu chín như cơm mới nấu và tránh các loại thanh năng lượng và hạt khô sống vì chúng có thể chứa vi khuẩn.

Bệnh nhân ung thư nên tránh những loại thực phẩm nào?

Cũng cần lưu ý rằng những người đang điều trị ung thư nên tuyệt đối tránh một số loại thực phẩm nhất định. Trong số đó có:

• Các loại thịt chế biến như thịt xông khói hoặc xúc xích
• Các sản phẩm sữa có hàm lượng chất béo cao như bơ hoặc phô mai
• Các món chiên như khoai tây chiên hay bánh rán
• Các loại carbohydrate tinh chế như bánh mì trắng hoặc mì ống
• Các món ăn vặt chứa nhiều đường như thanh kẹo hay bánh quy
• Các loại thực phẩm có chứa chất tạo màu nhân tạo hoặc chất bảo quản
• Rượu
• Thuốc lá
• Lượng caffeine quá cao
• Cơm hâm nóng, hoặc bất kỳ loại thực phẩm giàu tinh bột khác được hâm nóng lại
• Hạt thô và hạt rang còn vỏ
• Các loại nước sốt salad tươi có chứa phô mai mốc, như sốt hollandaise
• Nước từ máy làm mát nước hoặc máy phân phối nước
• Các loại thảo mộc và thực phẩm chức năng từ thảo mộc
• Nước ép, sữa và sữa chua chưa tiệt trùng

Tất cả các thực phẩm này cần được loại bỏ khỏi chế độ ăn của bệnh nhân vì chúng có thể làm chậm quá trình hồi phục và dẫn đến các biến chứng sức khỏe khác trong tương lai.

Tất nhiên, các loại thực phẩm cụ thể cần tránh cũng có thể phụ thuộc vào loại ung thư và phương pháp điều trị.

Ví dụ, người mắc ung thư vú có thể cần hạn chế thực phẩm chế biến cao và ngũ cốc tinh chế, vì những loại thực phẩm này đã được chứng minh là có liên quan đến gia tăng nguy cơ mắc ung thư vú. Người mắc ung thư tuyến tiền liệt có thể được khuyên nên giảm lượng thịt chế biến sẵn, như giăm bông và thịt xông khói, trong khi người mắc ung thư dạ dày có thể cần hạn chế các loại thực phẩm có tác dụng nhuận tràng tự nhiên như mận khô, quả sung, và các thực phẩm chứa caffeine.

Luôn tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa ung thư hoặc chuyên gia dinh dưỡng để nhận được lời khuyên phù hợp với từng trường hợp cụ thể về những loại thực phẩm cần tránh trong quá trình điều trị ung thư.

Nên tránh những loại thực phẩm nào khi đang điều trị xạ trị?

Khi đang điều trị bằng xạ trị, việc điều chỉnh chế độ ăn uống là yếu tố cần thiết để giảm thiểu cảm giác khó chịu và các tác dụng phụ có thể xuất hiện.

Hãy cân nhắc tránh những loại thực phẩm sau đây để quá trình điều trị của bạn diễn ra suôn sẻ hơn:

• Tránh các chất gây kích ứng: Hãy tránh xa các loại thực phẩm cay, chua hoặc có kết cấu thô ráp, vì chúng có thể làm trầm trọng thêm cảm giác khó chịu ở miệng và cổ họng. Các loại thực phẩm như khoai tây chiên, rau sống và trái cây chua có thể gây kích ứng thêm.
• Bổ sung nước và chăm sóc răng miệng: Hãy giữ cho miệng luôn ẩm và sạch bằng cách uống nước từng ngụm nhỏ suốt cả ngày, sử dụng chất thay thế nước bọt nếu cần thiết, và tránh dùng nước súc miệng có hàm lượng natri cao vì có thể làm khô các mô trong miệng.
• Mùi vị và mùi hương trung tính: Nếu bạn nhạy cảm với mùi hoặc có sự thay đổi về vị giác, hãy chọn những thực phẩm có vị nhẹ nhàng, không quá nóng hoặc không quá lạnh.
• Hạn chế các loại thực phẩm gây đầy hơi: Một số loại thực phẩm có thể gây đầy hơi và khó chịu, đặc biệt là ở bệnh nhân ung thư tuyến tiền liệt và người có hệ tiêu hóa nhạy cảm do quá trình điều trị. Hạn chế ăn các loại đậu, rau họ cải như bông cải xanh và bắp cải, và các loại đồ uống có ga.

Nên tránh ăn những loại thực phẩm nào trong quá trình hóa trị?

Trong quá trình hóa trị, việc lưu ý những điều cần tránh cũng có thể ảnh hưởng đáng kể đến sức khỏe của bạn. Một số loại thực phẩm được cho là không tốt cho bệnh nhân hóa trị bao gồm:

• Thực phẩm sống hoặc chưa chín kỹ: Nguy cơ nhiễm trùng do các loại vi khuẩn như salmonella hoặc E. coli sẽ tăng cao trong quá trình hóa trị do hệ miễn dịch bị suy yếu. Nên tránh ăn thịt sống, hải sản và trứng chưa chín kỹ. Nên nấu chín kỹ tất cả các loại thịt và trứng để tiêu diệt mọi mầm bệnh có hại.
• Cần thận trọng khi sử dụng rau củ quả tươi sống: Mặc dù trái cây và rau củ tươi là thực phẩm thiết yếu, nhưng cần đảm bảo rửa thật sạch trước khi dùng. Đối với bệnh nhân đang điều trị với các đợt hóa trị liệu mạnh, đặc biệt là trong các trường hợp như bệnh bạch cầu hoặc u lympho, tránh hoàn toàn ăn rau củ quả tươi sống có thể là lựa chọn an toàn hơn.
• Các yếu tố gây kích ứng: Thực phẩm cứng, cay hoặc có tính axit cao có thể làm trầm trọng thêm tình trạng loét miệng – một tác dụng phụ thường gặp của hóa trị. Nên chọn các bữa ăn mềm hơn, nhạt hơn để giảm bớt cảm giác khó chịu trong miệng.
• Bưởi: Bưởi và một số loại trái cây họ cam quýt khác như cam Seville, và các sản phẩm liên quan (như mứt cam), có thể gây tương tác với các loại thuốc hóa trị. Tốt nhất là nên tránh dùng chúng để phòng ngừa các phản ứng phụ.
• Rượu và thuốc lá: Rượu và thuốc lá có thể gây tác động đặc biệt nghiêm trọng đến cơ thể bạn trong quá trình hóa trị. Ví dụ, rượu có thể làm nặng thêm tình trạng mất nước và buồn nôn, trong khi hút thuốc lá có thể làm suy yếu hệ miễn dịch của bạn. Tốt nhất là cần tránh rượu và thuốc lá để hỗ trợ quá trình điều trị và phục hồi của bạn.

Lời khuyên chuyên môn về dinh dưỡng dành cho bệnh nhân ung thư

Từ những điều trên, có thể thấy rõ rằng khi đối mặt với bệnh ung thư, việc duy trì chế độ dinh dưỡng hợp lý là quan trọng. Cách tốt nhất để thực hiện điều này là tham khảo ý kiến của bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng có chứng chỉ hành nghề, chuyên về dinh dưỡng trong điều trị ung thư. Họ sẽ đưa ra những lời khuyên cụ thể về các loại thực phẩm bạn nên ăn (và nên tránh) dựa trên nhu cầu cụ thể của bạn — nhằm đảm bảo cơ thể bạn được cung cấp đầy đủ các chất dinh dưỡng cần thiết cho quá trình hồi phục.

Tại Trung tâm Ung thư OncoCare ở Singapore, chúng tôi cung cấp dịch vụ chăm sóc và hỗ trợ chất lượng cao cho các bệnh nhân đang điều trị ung thư. Chúng tôi đồng hành cùng người bệnh trong từng bước của hành trình điều trị, bao gồm cả việc tư vấn về chế độ dinh dưỡng tối ưu mà bệnh nhân cần. Hãy đặt lịch hẹn ngay hôm nay để trao đổi với một trong các chuyên gia của chúng tôi. Để tìm hiểu thêm về tầm quan trọng của chế độ ăn uống trong giai đoạn này, bạn có thể tham khảo hướng dẫn của chúng tôi với tiêu đề “Chế độ ăn uống và lựa chọn thực phẩm có thể ảnh hưởng đến nguy cơ ung thư như thế nào”.

“Kiến thức chuyên môn đồng nghĩa với việc chăm sóc bệnh nhân ung thư tốt hơn”

Tác giả:
Bác sĩ Angela Pang
Cử nhân Y khoa và Cử nhân Phẫu thuật (Singapore)
Chứng chỉ Sau đại học về Lão khoa (GRM)
Thành viên Trường Y Hoàng gia (Vương Quốc Anh)
Thạc sĩ Y (Nội khoa)